Khi nhắc đến các kiến trúc tôn giáo Ấn Độ giáo tại Việt Nam, nhiều người thường liên tưởng đến những tòa tháp Chăm cổ kính ở miền Trung hay các ngôi chùa Khmer rực rỡ ở miền Tây Nam Bộ. Tuy nhiên, giữa lòng Quận 1 sôi động của Thành phố Hồ Chí Minh, Đền Mariamman – hay còn được biết đến với tên gọi thân thuộc là Chùa Bà Ấn Mariamman – nổi bật như một minh chứng sống động cho sự hiện diện của văn hóa Ấn Độ. Ngôi đền không chỉ là nơi thờ phụng mà còn là một điểm giao thoa văn hóa độc đáo, thu hút cả cộng đồng người Ấn và người Việt địa phương.
Dấu Ấn Văn Hóa Ấn Độ Sâu Sắc
Mariamman là nữ thần quyền năng trong tín ngưỡng Nam Ấn Độ, mang ba vai trò thiêng liêng: bảo trợ làng xã, che chở gia đình và chữa bệnh cho chúng sinh. Với bản chất như một người mẹ hiền, nữ thần giữ vị trí tối quan trọng trong đời sống tâm linh của người dân Nam Ấn, và tín ngưỡng này đã theo chân các thương nhân Ấn Độ đến Việt Nam từ những năm 1870.
Đến giữa thế kỷ 20, cộng đồng người Ấn tại Sài Gòn ngày càng phát triển, dẫn đến việc tái thiết và trùng tu các cơ sở tôn giáo khiêm tốn thành những đền thờ khang trang, mang đậm phong cách kiến trúc Nam Ấn. Đền Mariamman là một trong những công trình tiêu biểu được xây dựng trong giai đoạn này, cùng với Đền Subramariamman Swamy.
Bước qua cánh cổng nhỏ màu ngọc lục bảo, du khách sẽ lạc vào một thế giới thần thoại đầy ắp các vị thần linh và triết lý sâu sắc của nền tôn giáo cổ xưa nhất nhân loại. Ngay sát cổng vào, ở góc tường phía Nam, một tấm gương lớn tượng trưng cho nữ thần Lakshmi – vị thần của sự giàu có và thịnh vượng – hiện diện trang trọng. Xung quanh gương là cụm ba chiếc chuông, bao gồm một chuông lớn và hai chuông nhỏ, được phục dựng để khôi phục kiến trúc nguyên trạng của đền.
Những bức tường cao và kín đáo, ban đầu được xây dựng để bảo vệ người dân khỏi các cuộc xâm lăng, giờ đây đã trở thành đặc trưng kiến trúc của các đền thờ Nam Ấn. Hai cánh cổng nhỏ mở về hướng Đông là lối vào duy nhất, trong khi các cửa hông và cửa sổ đều được bịt kín. Trên những bức tường dày và cao chỉ có những ô cửa thông gió nhỏ, cho phép vài tia sáng lọt vào, tạo nên một không gian yên tĩnh và trang nghiêm. Trong tập sách Văn hóa và kiến trúc phương Đông, tác giả giải thích rằng theo triết lý tôn giáo và phong thủy Ấn Độ, cửa hướng Đông là “cửa của sự sống” dành cho người phàm. Các cửa còn lại, dù có khung, đều bị bịt kín và được gọi là “cửa dụ”. Hướng cửa chính có thể thay đổi tùy thuộc vào bản tính của vị thần được thờ, nhưng thường sẽ tránh hướng Nam.
Trung tâm của sảnh thờ là điện thờ chính dành cho Bà Mariamman, cùng với hai điện thờ phụ ở hai bên thờ các vị thần bảo hộ được gọi là “Cô” và “Cậu”. Điện thờ được xây dựng như một căn phòng nhỏ không có cửa sổ, bên trong đặt tượng thờ. Theo nghi thức truyền thống, sau khi cầu kinh, tín hữu Ấn giáo sẽ đi xung quanh điện theo chiều kim đồng hồ, tượng trưng cho việc đi về hướng Đông. Tuy nhiên, ngày nay, nhiều tín hữu Ấn giáo và đặc biệt là tín hữu người Việt thường không còn tuân theo nghi thức này. Lối đi xung quanh điện được thiết kế thấp hơn chính điện, lát đá tương tự nền điện thờ và được trang trí bằng 18 bức tượng nhỏ, là các hóa thân của thần Shiva.
Phía trước điện thờ chính là biểu tượng Linga-Yoni, tượng trưng cho triết lý âm dương trong Ấn Độ giáo. Theo thần thoại Shiva, vị thần này lần đầu xuất hiện dưới dạng cột lửa hình dương vật. Biểu tượng Linga (dương vật) và Yoni (âm vật) đại diện cho đặc tính âm-dương của thần, sự sáng tạo và sinh sôi của vạn vật. Triết lý âm dương này cũng được thể hiện qua kiến trúc của đền thờ. Các đền Ấn Độ giáo thường được xây dựng theo cấu trúc hình vuông Mandala, tượng trưng cho vũ trụ và con người. Vị trí thờ Linga-Yoni chính là trung tâm của Mandala, nơi được coi là rốn của thần Brahma hoặc sinh thực khí của nữ thần.
Tập sách Legends of Devi ghi lại nhiều huyền thoại Ấn Độ, trong đó có kể về dòng sông Hằng linh thiêng chảy từ thiên giới, được sinh ra từ tóc nữ thần Ganga và đỡ lấy bởi gót chân thần Shiva. Do đó, người Ấn Độ thường xây dựng đền thờ tại các vị trí hợp lưu của sông. Trong trường hợp đền được xây dựng ở nơi không có sông, giếng hoặc hồ nước nhỏ sẽ được tạo ra để thay thế nguồn nước thánh. Tại Đền Mariamman Sài Gòn, do vị trí không thuận lợi để đào giếng hay xây hồ, một hòn non bộ được đặt phía sau điện thờ chính. Hòn non bộ này mô phỏng núi Meru và đại dương vào thời hỗn mang, minh họa cho truyền thuyết về nguồn gốc của Tam vị nhất thể tối cao của Ấn giáo: Brahman (đấng tạo hóa), Vishnu (đấng bảo hộ) và Shiva (đấng hủy diệt). Núi Meru là một dãy núi với nhiều đỉnh, trong đó thần Vishnu ngự ở đỉnh cao nhất và các vị thần khác ở các dãy thấp hơn. Hình ảnh núi Meru cũng được tái hiện trong kiến trúc tháp dạng kim tự tháp đỉnh bằng của các đền.
Đền Mariamman: Không Gian Văn Hóa của Người Việt
Đền Mariamman không chỉ là một nơi thờ cúng mà còn trở thành một không gian văn hóa cộng đồng, nơi trưng bày các loại sách về văn hóa Ấn Độ, thánh điển của Ấn Độ giáo và Phật giáo. Du khách có thể đọc sách và ghi lại cảm nhận vào một cuốn sổ. Đối với du khách người Việt, họ chủ yếu ghi lại lời nguyện cầu bình an cho gia đình, hạnh phúc và tình duyên. Bởi lẽ, một trong những hóa thân của nữ thần Mariamman là thần bảo trợ hạnh phúc, nên việc cầu tìm đối tượng kết hôn phù hợp là điều phổ biến. Một tín hữu chia sẻ: “Người ta thường đến cầu bình an cho gia đình. Nhiều người xin rồi được ơn Bà, ghi lại trong sổ. Nhưng nói chung ai xin cái gì cũng được, quan trọng là phải có lòng tin.”
Trong khi đó, khách Ấn Độ thường ghi lại cảm xúc khi đến thăm đền, phần lớn là sự hoài niệm về quê hương. Du khách từ các quốc gia khác thì ngạc nhiên trước phong cách trang trí độc đáo và những thông tin chi tiết, hình ảnh minh họa sinh động về tôn giáo và triết học Ấn Độ được trình bày tại các bảng giới thiệu.
Đền thờ Mariamman là nơi đánh dấu sự giao thoa văn hóa đặc biệt giữa người Ấn và cư dân Nam Bộ, đặc biệt trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Vào các ngày thứ Sáu hàng tuần, vốn là ngày dành riêng cho Nữ thần của sự sống trong Ấn Độ giáo, đền trở nên đông đúc hơn. Ngoài ra, do phần lớn tín hữu lui tới đền là Phật tử, họ còn cử hành thêm các lễ vào mồng Một và Rằm âm lịch. Các vật phẩm cúng bái thường là trái cây, hoa tươi, gạo, đường, dầu ăn, nhưng không thể thiếu trái dừa – biểu tượng của sự tinh khiết, khiêm tốn và tao nhã. Tín hữu được khuyến khích không mua lễ vật bên ngoài vì “thiếu tinh khiết.”
Vào tuần lễ vía Bà hàng năm (thường vào tháng 10), đền được trang trí lộng lẫy bằng lá dừa khô bện thành dây. Mỗi tín hữu đến thăm đền trong dịp này còn được nhận lại “lộc của Bà” bao gồm vòng hoa, gạo và muối, tượng trưng cho sự ấm no, đủ đầy và may mắn. Các nghi lễ thờ cúng được thực hiện bởi một thần tư tế thông thạo tiếng Phạn và tiếng Hindi.
Một nghi thức độc đáo của tín hữu người Việt là úp mặt vào phía sau điện thờ, chạm và vỗ nhẹ vào đá để cầu nguyện. Một vị Phật tử phụ giúp tại đền chia sẻ: “Chỉ có người Việt mình mới làm vậy thôi, còn người Ấn đa phần chỉ hành lễ ở phía trước điện thờ trung tâm, rồi đi thắp hương xung quanh là được.” Có lẽ, người Việt quan niệm rằng việc tiếp xúc gần gũi với thần linh là cách thể hiện lòng thành kính và đức tin sâu sắc. Tượng sư tử đặt ngay cổng, vật cưỡi của nữ thần, cũng được người dân thành kính cúng bái.
Sự dễ dàng tiếp nhận tín ngưỡng thờ nữ thần Mariamman của người Việt có thể bắt nguồn từ sự quen thuộc với tín ngưỡng thờ Mẫu truyền thống. Từ đó, các nghi thức và thực hành tín ngưỡng đã dần được biến đổi để phù hợp với văn hóa và thói quen của địa phương. Sau nhiều thập niên tồn tại, Đền Mariamman, từ một ngôi đền phục vụ cộng đồng người Ấn xa xứ, đã trở thành một biểu tượng văn hóa và nơi cầu bình an, may mắn của đông đảo người dân Sài Gòn đa văn hóa và tín ngưỡng.
Đền Mariamman tọa lạc tại số 45 Trương Định, phường Bến Thành, Quận 1, TP. HCM.
