Việc đặt tên cho các đường phố không chỉ là một công việc hành chính đơn thuần mà còn là cách lưu giữ lịch sử, văn hóa và tinh thần của một dân tộc. Tại Sài Gòn, ngay sau khi giành được độc lập từ tay thực dân Pháp vào năm 1956, một công trình vĩ đại đã được thực hiện: thay đổi toàn bộ tên đường từ tiếng Pháp sang tiếng Việt. Nhiều người vẫn tin rằng đây là thành quả của một hội đồng học giả đồ sộ, với sự đóng góp trí tuệ của nhiều nhà văn, sử gia. Tuy nhiên, một sự thật đáng kinh ngạc đã được hé lộ: toàn bộ kiệt tác lịch sử này được hoàn thành bởi một cá nhân duy nhất – ông Ngô Văn Phát, trưởng Phòng Họa Đồ thuộc Tòa Đô Chánh Sài Gòn, với bút hiệu nổi tiếng Thuần Phong.
Từ “Thuần Phong” Đến “Trưởng Phòng Họa Đồ”: Người Đặt Tên Đường Sài Gòn Năm 1956
Sau Hiệp định Genève tháng 7 năm 1954, chính quyền Pháp bàn giao cho Chính phủ Bảo Đại, với Thủ tướng Ngô Đình Diệm. Để đánh dấu cột mốc giành độc lập, Toà Đô Chánh Sài Gòn nhận lệnh gấp rút thay thế toàn bộ tên đường từ tên Pháp sang tên Việt trong thời gian ngắn nhất. Đây là một công việc chưa từng có tiền lệ trong lịch sử đô thị, đặt ra vô vàn thách thức. Hàng trăm con đường, từ các đại lộ lớn như Boulevard Charner, Boulevard Galliéni đến những con hẻm nhỏ, đều cần một cái tên mới mang hồn cốt Việt.
Việc đối chiếu hàng ngàn danh nhân trong 4.000 năm lịch sử để đặt tên đường sao cho hợp lý, vừa thể hiện sự tôn kính vừa phù hợp với địa thế, là một nhiệm vụ không hề dễ dàng. Chẳng hạn, việc cân nhắc xem đường nào nên mang tên Vua Trần Nhân Tông và đường nào mang tên Tướng Trần Hưng Đạo – người làm dưới trướng của Vua – đã cho thấy sự phức tạp của công việc này.
May mắn thay cho thành phố, công việc trọng đại này được giao cho Ty Kỹ Thuật, mà Phòng Hoạ Đồ là phần hành trực tiếp. Tại đây, có nhà văn Ngô Văn Phát, bút hiệu Thuần Phong, đang giữ chức Trưởng Phòng Họa Đồ với bằng Cán Sự Điền Địa. Với sự uyên bác về lịch sử, văn hóa và khả năng tư duy sâu sắc, ông đã dành hơn ba tháng nghiên cứu miệt mài. Cuối cùng, vào năm 1956, danh sách tên đường do ông đệ trình lên Hội Đồng Đô Thành đã được chấp thuận toàn bộ, mở ra một chương mới cho bản đồ đô thị Sài Gòn.
Chân dung nhà văn Ngô Văn Phát, còn được biết đến với bút hiệu Thuần Phong
Những Dụng Ý Sâu Xa Trong Từng Tên Đường Sài Gòn
Khi nhìn vào danh sách tên đường do Thuần Phong Ngô Văn Phát kiến tạo, người ta không khỏi ngạc nhiên trước sự tinh tế, lớp lang và những dụng ý sâu xa trong cách sắp đặt của ông. Ông đã thành công trong việc kết hợp lịch sử, địa lý, lý tưởng và cả sự hài hước một cách tài tình.
Lý tưởng và Giá trị Quốc gia
- Những con đường mang tên các lý tưởng cao đẹp mà toàn dân hằng ao ước như Tự Do, Công Lý, Dân Chủ, Cộng Hoà, Thống Nhất được đặt ở những vị trí chiến lược, thích hợp nhất, thể hiện khát vọng độc lập, hòa bình của một quốc gia non trẻ.
- Đường de Lattre de Tassigny, chạy từ phi trường Tân Sơn Nhất đến bến Chương Dương, được đổi tên thành Công Lý – một cái tên xứng đáng cho con đường dài và đẹp, đặc biệt khi nó đi ngang qua Pháp Đình Sài Gòn. Ba đường Tự Do, Công Lý và Thống Nhất giao kết và nằm sát cạnh Dinh Độc Lập, tạo nên một biểu tượng mạnh mẽ về khát vọng quốc gia.
Gắn Kết Lịch Sử Với Địa Danh và Công Trình
- Đường đi ngang qua Bộ Y Tế được đặt tên là Hồng Thập Tự, một cái tên không thể phù hợp hơn, gợi nhớ đến tinh thần nhân đạo và y đức.
- Đại Lộ Nguyễn Huệ, nằm giữa trung tâm Sài Gòn, nối từ Tòa Đô Chánh đến bến Bạch Đằng, xứng đáng với vị anh hùng áo vải đã dùng chiến thuật thần tốc phá tan 20 vạn quân Thanh. Con đường này cũng ngắn tương xứng với cuộc đời ngắn ngủi nhưng oai hùng của vị hoàng đế.
- Những đại lộ dài nhất, rộng nhất được đặt tên cho các anh hùng dựng nước và giữ nước vĩ đại như Trần Hưng Đạo, Trần Quốc Toản, Lê Lợi và Hai Bà Trưng, thể hiện sự tương xứng giữa công lao hiển hách và tầm vóc con đường.
- Ngược lại, đường mang tên Lê Lai, người chịu chết thay cho Lê Lợi, lại nhỏ và ngắn hơn, nằm cận kề với đại lộ Lê Lợi, ngầm chứa sự hy sinh thầm lặng.
Dụng Ý Liên Kết Danh Nhân và Văn Hóa Địa Phương
- Các danh nhân có liên hệ với nhau thường được xếp gần nhau một cách có chủ ý. Ví dụ, Đại Lộ Nguyễn Thái Học với đường Cô Giang và đường Cô Bắc, cả ba đều là lãnh tụ cuộc khởi nghĩa Yên Bái. Hay đường Phan Thanh Giản với đường Phan Liêm và đường Phan Ngữ, hai người con đã tiếp tục sự nghiệp chống Pháp sau khi Phan Thanh Giản tuẫn tiết.
- Tại Chợ Lớn, nơi đa số cư dân là người Hoa, các con đường được đặt tên Khổng Tử và Trang Tử, vừa tôn vinh các bậc hiền triết phương Đông, vừa thể hiện sự thấu hiểu văn hóa địa phương.
- Bờ sông Sài Gòn được chia thành ba đoạn, đặt tên là Bến Bạch Đằng, Bến Chương Dương, và Bến Hàm Tử, ghi nhớ những trận thủy chiến lẫy lừng trong lịch sử chống quân Mông Cổ và Nhà Nguyên của Hưng Đạo Đại Vương vào thế kỷ 13, mang đậm dấu ấn hào hùng của dân tộc.
Văn Chương, Cảnh Quan và Sự Hóm Hỉnh
- Với Nguyễn Du, “Cụ Thánh Tiên Điền”, người có “Truyện Kiều” là khuôn mẫu cho tiếng Việt, ông Phát đã chọn một con đường vừa dài, vừa có nhiều biệt thự đẹp, hai hàng cây rợp bóng, đi ngang qua công viên đẹp nhất Sài Gòn (Vườn Bờ Rô, sau đổi thành Vườn Tao Đàn), và Dinh Độc Lập. Sự kết hợp giữa văn chương và cảnh quan này thể hiện sự tôn vinh tuyệt đối dành cho đại thi hào.
- Vua Lê Thánh Tông, người lập ra Tao Đàn Nhị Thập Bát Tú, cũng được đặt tên cho một con đường ở địa thế rất quan trọng, đi ngang qua một công viên góc đường Tự Do và trước mặt Toà Đô Chánh.
- Thậm chí, trong cách đặt tên còn có chút hóm hỉnh. Trường nữ Trung học Gia Long, lớn nhất Sài Gòn, vốn mang tên một vị vua nam giới. Có lẽ để “nữ tính hóa” hơn cho ngôi trường này, nhà văn Thuần Phong đã đặt tên hai đường song song hai bên trường bằng tên của hai nữ sĩ nổi tiếng: Bà Huyện Thanh Quan và Đoàn Thị Điểm. Thú vị hơn, đường Hồ Xuân Hương, một nữ sĩ với những vần thơ táo bạo, lại đi ngang qua bệnh viện Da Liễu, thể hiện sự tinh tế đến bất ngờ của người đặt tên.
Quả thực, Trưởng Phòng Họa Đồ Ngô Văn Phát không chỉ là một công chức mà còn là một nhà văn, một kiến trúc sư đô thị tài ba, người đã thổi hồn vào từng con đường của Sài Gòn.
Công Cuộc Nam Tiến Vĩ Đại Và Sự Thay Đổi Tên Đường
Ngoài việc tôn vinh các anh hùng dân tộc, lý tưởng quốc gia và văn hóa, công cuộc Nam Tiến vĩ đại cũng được ông Ngô Văn Phát khéo léo đưa vào hệ thống tên đường Sài Gòn. Các chúa Nguyễn, đặc biệt là Chúa Nguyễn Hoàng và Chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần, có công rất lớn trong việc mở mang bờ cõi, đưa đất nước từ Quảng Nam đến tận Cà Mau, Rạch Giá, Hà Tiên và cả hai quần đảo Hoàng Sa, Trường Sa. Hơn một nửa diện tích đất liền của Việt Nam ngày nay là do dòng họ của Chúa Nguyễn Hoàng mang về.
Chúa Hiền Vương Nguyễn Phúc Tần, người đã bình định và chinh phục vùng đất Gia Định xưa (bao gồm Biên Hòa, Long Khánh, Bà Rịa, Vũng Tàu, Tây Ninh, Phước Long, Bình Long, Long An, Mỹ Tho, Gia Định, Sài Gòn), được Chính phủ Việt Nam Cộng Hòa vinh danh bằng cách đặt tên cho một trong hai con đường chính từ hướng Bắc dẫn vào trung tâm Thành Phố Sài Gòn.
Bên cạnh đó, hai vị trung thần nhà Nguyễn là Lê Văn Duyệt và Trương Minh Giảng, những người đã mở mang bờ cõi nước ta tới tận biên giới Thái Lan, thiết lập thêm Trấn Tây Thành, cũng được đặt tên cho hai con đường lớn hướng về Bà Quẹo, đi sang Campuchia qua ngả Gò Dầu. Những cái tên này không chỉ là sự ghi nhận công lao mà còn là lời nhắc nhở cho các thế hệ mai sau về một sứ mạng chưa thành, một “Mission unaccomplished”.
Tuy nhiên, thật đáng tiếc khi sau này, một số tên đường lịch sử như Nguyễn Hoàng và Hiền Vương đã bị thay thế bằng các tên khác. Sự thay đổi này, theo nhiều người, đã bỏ quên công lao to lớn của các vị ân nhân dân tộc trong công cuộc Nam Tiến, một điều mà tục ngữ ca dao bình dân gọi là “ăn cháo, đá bát”.
Tiểu Sử Về Nhà Văn Và Nhà Họa Đồ Ngô Văn Phát
Nhà văn, nhà họa đồ Ngô Văn Phát, với các bút hiệu Thuần Phong, Tố Phang, Đồ Mơ, sinh ngày 16-10-1910 tại huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu. Ông học ở Bạc Liêu và Sài Gòn, đậu bằng Thành Chung rồi nhập ngạch họa đồ ngành công chánh.
Tình yêu văn chương của ông nảy nở từ thuở học trò, với thơ đăng trên Phụ Nữ Tân Văn và việc họa mười hai bài Thập Thủ Liên Hoàn của Thương Tân Thị. Ông từng dạy Việt Văn tại trường Pétrus Ký Sài Gòn. Ngoài công việc tại Tòa Đô Chánh, Ngô Văn Phát còn có nhiều đóng góp đáng kể cho lĩnh vực nghiên cứu và văn học:
- Năm 1957, ông có bài đăng trên bộ Tự điển Encyclopedia – Britannica ở Luân Đôn (Anh Quốc) với chuyên đề khảo cứu về thành phố Sài Gòn.
- Năm 1964, chuyên đề Ca dao giảng luận của ông được in trên tạp chí Trường Viễn đông Bác cổ ở Paris, sau đó được in thành sách tại Sài Gòn.
- Cùng năm này, Trường Cao học Sorbonne (Paris) cũng công bố chuyên đề Nguyễn Du et la métrique populaire (Nguyễn Du với thể dân ca) của ông trong bộ sách Mélanges sur Nguyen Du (Tạp luận về Nguyễn Du).
- Những năm 1970, ông được mời giảng môn Văn học dân gian tại Đại học Văn khoa, Sư phạm Huế và Cần Thơ, chia sẻ kiến thức uyên bác của mình cho các thế hệ sinh viên.
Ông Ngô Văn Phát mất vào năm 1983 tại Sài Gòn, để lại một di sản đồ sộ không chỉ trong lĩnh vực hành chính mà còn trong văn chương và khảo cứu.
Việc đặt tên đường Sài Gòn năm 1956 dưới bàn tay tài hoa của Thuần Phong Ngô Văn Phát là một minh chứng sống động cho sự kết hợp hài hòa giữa lịch sử, văn hóa và tầm nhìn đô thị. Ông không chỉ đơn thuần thay đổi tên gọi mà còn kiến tạo một hệ thống tên đường giàu ý nghĩa, phản ánh sâu sắc tâm hồn Việt và khát vọng của một dân tộc độc lập. Dù đã về cõi vĩnh hằng, di sản của ông vẫn còn mãi trong từng con phố, từng tên đường của Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay, nhắc nhở chúng ta về một trí tuệ siêu việt và một tình yêu sâu sắc dành cho đất nước.
